تصویر مفهومی دولت و کشور اسلامی در مکتب فرآیند تحقق اهداف انقلاب اسلامی (قسمت چهارم فرآیند تحقق اهداف انقلاب اسلامی)

بسمه تعالی

     در مکتب فرآیند تحقق اهداف اسلامی، ویژگی‌ها و معیارهای دولت و جامعه اسلامی به نوعی در امتداد یکدیگر قرار دارند، به این معنا که شکل گیری شاخصه‌های دولت اسلامی می‌تواند به ایجاد کشور یا جامعه اسلامی و نهایتاً به پیدایش تمدن نوین اسلامی منجر گردد، اما همین معیارها و شاخصه‌ها، خود به چند بخش نسبتاً مجزا از یکدیگر تقسیم می‌شوند.

     اولین گروه از این مولفه ها مُعرف ماهیت ارکان و تشکیلات یک حکومت اسلامی است و گروه دوم به مسئولین نظام اختصاص دارد و بیانگر ویژگی‌های رفتاری و اخلاق فردی مدیران نظام اسلامی است و دسته سوم نیز جنبه عمومی داشته و کل جامعه را در بر می گیرد.

     قبل از بیان ویژگیهای مورد اشاره در هریک از این سه بخش، لازم است، نگاهی گذرا داشته باشیم به یکی از تعاریف رهبر معظم انقلاب اسلامی از نظام اسلامی که به مرحله دوم از فرآیند تحقق اهداف اسلامی اختصاص داشته و در این تعریف به ویزگی‌های نظام به عنوان پیش نیازِ ورود به مراحل بعدی یعنی؛ دولت اسلامی، کشور یا جامعه اسلامی و تمدن اسلامی اشاره شده است: «منظور من در اينجا از نظام اسلامى، يعنى آن هويت كلى كه تعريف مشخصى دارد، كه كشور، ملت و صاحبان انقلاب، كه مردم هستند، آن را انتخاب مي‌كنند. … يعنى نظامى كه در آن، مردم‌سالارى از اسلام گرفته شده است و با ارزشهاى اسلامى همراه است.»[1]

    به عبارت دیگر مهمترین ویژگی‌ گام دوم چیزی نیست جز مردم سالاری توأم با ارزشهای اسلامی یا همان مردم سالاری دینی، که بر اساس انتخاب خود مردم شکل گرفته است، البته این موارد تنها ویژگی‌های مراحل پنجگانه تحقق اهداف انقلاب اسلامی نیستند و مبانی اسلامی سرشار از اصول و ارزشهایی است که تجمیع آنها می‌تواند تصویر کاملی از سیمای حکومت اسلامی به معنای واقعی کلمه را ارائه نماید و لذا بی شک آنچه در ادامه خواهد آمد، مهمترین ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی محسوب می‌شوند که امام خامنه‌ای(دامه) با توجه به مقتضیات زمان و اولویت‌های فعلی کشور، مورد اشاره قرار داده‌اند. اما معیارها و شاخصه‌های مطرح در مورد گامهای بعدی کدامند؟

الف- ویژگی‌های دولت اسلامی:

     مقتدای مسلمین جهان، دستیابی به ویژگی‌های دولت اسلامی را مستلزم رفتار عملی دستگاه حاکمه و مسئولین کشور در این جهت دانسته و معتقدند که تا بحال تلاشهای فراوانی در این زمینه صورت گرفته، لیکن این اقدامات را ناکافی می‌دانند و می‌افزایند: «اما دولت اسلامى‌ای كه بتواند مقاصدى را كه ملت ايران و انقلاب عظيم آنها داشت، تأمين كند، دولتى است كه در آن رشوه نباشد، فساد ادارى نباشد، ويژه‌خوارى نباشد، كم‌كارى نباشد، بى‌اعتنايى به مردم نباشد، ميل به اشرافى‌گرى نباشد، حيف و ميل بيت‌المال نباشد و ديگر چيزهايى كه در يك دولت اسلامى لازم است.»[2]

     ایشان در بیان مفهوم رفتار عملی می‌فرمایند: «معناى شعار دولت اسلامى اين است كه ما مى‌خواهيم اعمال فردى، رفتار با مردم، رفتار بين خودمان و رفتار با نظامهاى بين‌المللى و نظام سلطه‌ى امروز جهانى را به معيارها و ضوابط اسلامى نزديكتر كنيم.»[3]

    رهبر معظم انقلاب(دامه) نتیجه این رویکرد را حاکمیت اسلام واقعی و ارزشهای والای انسانی دانسته و می‌افزایند: «اگر دولت به معناى واقعى كلمه اسلامى شد، آن‌گاه كشور به معناى واقعى كلمه اسلامى خواهد شد، عدالت مستقر خواهد شد، تبعيض از بين خواهد رفت، فقر بتدريج ريشه‌كن مى‌شود، عزّت حقيقى براى مردم به وجود مى‌آيد، جايگاهش در روابط بين‌الملل ارتقاء پيدا مى‌كند، اين مى‌شود كشور اسلامى.»[4]

     به این ترتیب در اندیشه رهبری، دولت اسلامی دولتی است که عاری از: رشوه، فساد ادارى، ويژه‌خوارى، كم‌كارى، بى‌اعتنايى به مردم، حيف و ميل بيت‌المال، ميل به اشرافى‌گرى و امثال این ناهنجاریها باشد، به تعبیر رهبر انقلاب، متقابلاً دولت اسلامی محتوایی دارد که مبتنی بر ارزشها و اصول و مبانی اسلامی است و تحقق آنها در گرو رفتار و عملکرد مسئولین نظام قرار دارد.

ویژگیهای مسئولان نظام اسلامی:

     همانگونه که در بخش‌های قبلی اشاره شد، از نظر رهبر انقلاب اسلامی رمز موفقیت در این مسیر، کسب کامل معرفتهای اخلاقی و رفتاری از سوی مسئولین است، بنابراین در گام نخست، به کارگزاران نظام توصیه می‌کنند که: «هر کدام از شما تلاش کنید که برای این مسئولیتها خودتان را با الگوی اسلامی منطبق سازید، یعنی دینتان، تقوایتان، رعایتتان نسبت به حال مردم، رعایتتان نسبت به شرع، رعایتتان نسبت به بیت المال، اجتنابتان از خودخواهی‌ها و خود پرستی‌ها و رفیق بازی‌ها و قوم و خویش‌پرستی‌ها و اجتنابتان از تنبلی و بیکارگی و بی‌عملی و هوی و هوس و این چیزها مطابق با الگوی اسلام باشد، ….. ضوابط در دست همه ما هست امروز همه‌مان وظیفه داریم.»[5]

     ایشان تمسک به اهل بیت(ع) و تبعیت از سیره علوی را گام دیگری برای موفقیت در این زمینه می‌دانند و ضمن بیان اوصاف کارگزاران نظام اسلامی، می‌فرمایند: «باید روح زندگی علوی یعنی عدالت، تقوا، پارسایی، پاکدامنی، بی‌پروایی در راه خدا و میل و شوق به مجاهدت در راه خدا را در خودمان زنده کنیم، باید به سمت اینها برویم، این کار اساسی ماست و به شما عرض کنم، در آن صورت کارآمدی جمهوری اسلامی هم مضاعف خواهد شد.»[6]

     ایشان با تواضع تمام، خودشان را نیز متذکر می‌شوند و چنین بیان می‌کنند: «من و امثال من اگر خودمان صادق باشيم، مى‌توانيم مردم را صادق بار بياوريم. اگر خود ما اسير هوى‌ و هوس نباشيم، مى‌توانيم مردم را آزاد از هوى‌ و هوس بار بياوريم. اگر ما شجاع باشيم، مى‌توانيم مردم را شجاع بار بياوريم. اگر من و امثال من اسير هوى‌ و هوس و دنبال طمع و بنده و ذليلِ ترس و طمع خود بوديم، نمى‌توانيم مردم را با فضايل بار بياوريم.»[7]

     قبلاً اشاره شد که معیارهای دولت اسلامی از دو زاویه قابل بررسی است، یکی ماهیت ساختاری ارکان و اجزای دولت اسلامی که به اختصار توضیح داده شد و دیگری ویژگیهای اخلاقی و رفتاری مدیران و کارگزاران نظام اسلامی که با عنایت به بیانات مقام معظم رهبری، اهم آنها در مفاهیم ذیل خلاصه می‌شوند؛ تقوا، عدالت، صداقت، پارسایی، پاکدامنی، بی‌پروایی و شجاعت و مجاهدت در راه خدا و رعایت شرع، رعایت بیت المال و رعایت مردم و همچنین تطبیق دین و تقوا با الگوی اسلامی و در یک کلام، گزینش زندگی علوی و متقابلاً اجتناب از تنبلی و بیکارگی و بی‌عملی و هوی و هوس، خودخواهی‌ها، ترس و بنده و ذليلِ طمع بودن.

ویزگی‍های کشور یا جامعه اسلامی:    

     مقام معظم رهبری(دامه) ویژگی‌های یک تشکیلات مُتصف به ارزشهای اسلامی را اینگونه توصیف می کنند: «كشور اسلامى يعنى كشورى كه اسلامِ حيات‌بخش، اسلامِ نشاط‌آور، اسلامِ تحرك‌آفرين، اسلامِ بدون كج‌انديشى و تحجر و انحراف، اسلامِ بدون التقاط، اسلامِ شجاعت‌بخش به انسانها، و اسلامِ هدايت كننده‌ى انسانها به سوى علم و دانش بر آن حاكم است؛ اسلامى كه با همان شكلى كه در قرن اولِ اسلامى به آن عمل شد، توانست يك مجموعه‌ى پراكنده را به اوج تمدن تاريخى و جهانى برساند»[8]

     تصویر رهبر معظم انقلاب(دامه) از جامعه یا کشور اسلامی، تصویری است روشن و جامع که در بردارنده ویژگی‌ها، اصول و ارزش‌های اسلامی است، ایشان جامعه اسلامی را در یک تعریف کلی به این شکل بیان می‌کنند: «جامعه‌ى اسلامى يعنى چه؟ يعنى جامعه‌اى كه در آن، آرمانهاى اسلامى، اهداف اسلامى، آرزوهاى بزرگى كه اسلام براى بشر ترسيم كرده است، تحقق پيدا كند. جامعه‌ى عادل، برخوردار از عدالت، جامعه‌ى آزاد، جامعه‌اى كه مردم در آن، در اداره‌ى كشور، در آينده‌ى خود، در پيشرفت خود داراى نقشند، داراى تأثيرند، جامعه‌اى داراى عزت ملى و استغناى ملى، جامعه‌اى برخوردار از رفاه و مبراى از فقر و گرسنگى، جامعه‌اى داراى پيشرفتهاى همه‌جانبه، پيشرفت علمى، پيشرفت اقتصادى، پيشرفت سياسى و بالاخره جامعه‌اى بدون سكون، بدون ركود، بدون توقف و در حال پيشروى دائم.»[9]

     ایشان باردیگر در یکی از سخنرانی‌هایشان به شکل گذرا همان ویژگی‌ها را مورد تاکید قرار داده و می‌فرمایند: «همان جامعه اسلامی‌ای که من چند روز قبل از این در کرمانشاه تصویر و تشریح کردم؛ آن عدالت، آن مردم سالاری به معنای واقعی، آن کرامت انسانی، آن آزادی اسلامی.»[10]

     در بیان رهبری؛ جامعه‌ی منزه از كج‌انديشى، تحجر، انحراف و بدون التقاط همان جامعه‌ای است که به عنوان جامعه اسلامی شناخته می‌شود و مهمترین معیارهای آن عبارتند از: شجاعت‌بخش به انسانها، هدايت كننده‌ى انسانها به سوى علم و دانش، جامعه‌اى آرمانى با اهداف اسلامى، محقق کننده آرزوهاى بزرگ اسلامی براى بشر، جامعه‌ى عادل و برخوردار از عدالت، جامعه‌ى آزاد، جامعه‌اى مبتنی بر مردم سالاری دینی، جامعه‌اى عزتمند و دارای استغناى ملى، جامعه‌اى برخوردار از رفاه و مبراى از فقر و گرسنگى، جامعه‌اى داراى پيشرفتهاى همه‌جانبه، پيشرفت علمى، پيشرفت اقتصادى، پيشرفت سياسى دارای کرامت انسانی و آزادی اسلامی و بالاخره جامعه‌اى بدون سكون، بدون ركود، بدون توقف و در حال پيشروى دائم.

مبانی پدیدآورنده مکتب فرآیند:

     تردیدی وجود ندارد که بیانات و رهنمودهای رهبر معظم انقلاب اسلامی(دامه) و ژرف اندیشی و شناخت درست ایشان از نیازها و الزامات جهان معاصر، ریشه در اصول و ارزشهای اسلامی و تمسک رهبر انقلاب به فقه اسلامی و سیره و روش پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) داشته و متأثر از رابطه قوی معنوی ایشان با آفریدگار جهان هستی است و تداوم پیروی از نگاه استراتژیک بنیانگذار انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره) نیز در شکل گرفتن این نگاه عمیق، نقش اساسی داشته است.

     به همین دلیل است که ایشان همواره بر ضرورت فهم کارساز از مبانی اسلامی تاکید داشته و با خطاب قرار دادن علما و اندیشمندان جهان اسلام می‌فرمایند: «در يك صحنه‌ى ديگر، ما به فهم مباحث اسلامى به شكل كارساز براى مسائل دنياى اين قرن نياز داريم. امت اسلامى در طول قرنها – يعنى در دوران انزواى اسلام – كمتر با مسائل واقعى مواجه شد؛ اما امروز ما با مسائل بسيارى كه وضع زمان و پيشرفتهاى علمى بر ما تحميل می‌كند مواجهيم؛ ما بايد براى اينها از متن اسلام جواب پيدا كنيم. اسلام مطمئناً براى همه‌ى نيازهاى بشر پاسخ دارد؛ اين ما هستيم كه بايستى با ابتكار و استعداد، اين جوابها را پيدا كنيم و در مقابل بشرِ سؤال كننده بگذاريم؛ اين كارِ علما و متفكران است.

     البته در اين كار بايستى بشدت مراقب بود كه تحت تأثير فشارهاى تحميل شده‌ى از طرف فرهنگ رايج جهانى قرار نگيريم. آنچه كه ما به دست می‌آوريم، بايد در چارچوب عبوديت خدا باشد؛ چون صراط مستقيم، صراط عبوديت است؛ بايستى در چارچوب عبوديت الهى باشد، طبعاً بايد بگرديم و حكم خدا را پيدا كنيم. ….. ما مسلمانان بايستى در مقابل تهاجم و هوچی‌بازى غرب و تبليغات غربى بايستيم، تا بتوانيم راهمان را پيش ببريم. اينطور نباشد كه اگر آنها به ما گفتند شما مرتجعيد، خود ما هم واقعاً باور كنيم كه مرتجعيم؛ كأنه در دلمان قبول كرده‌ايم كه مرتجع هستيم!.»[11]

     امام خامنه‌ای ضمن یادآوری اقیانوس عظیم مبانی اسلامی، تولید فکر و پرورش انسان را دو عنصر اساسی برای ايجاد تمدّن اسلامى معرفی می‌کنند و در تشریح عنصر تولید علم اظهار می‌دارند: «فكر اسلامى مثل يك درياى عميق است؛ يك اقيانوس است. هر كس كه لب اقيانوس رفت، نمی‌تواند ادّعا كند كه اقيانوس را شناخته است. هر كس هم كه نزديك ساحل پيش رفت و يا چند مترى در آب در يك نقطه‌اى فرو رفت، نمی‌تواند بگويد اقيانوس را شناخته است. سيْر در اين اقيانوس عظيم و رسيدن به اعماق آن و كشف آن، كه از كتاب و سنّت همه‌ى اينها استفاده می‌شود، كارى است كه همگان بايد بكنند؛ كارى است كه در طول زمان بايد انجام گيرد. توليد فكر در هر زمانى متناسب با نياز آن زمان از اين اقيانوس عظيم معارف ممكن است.

     يك روزى حرفهاى مرحوم شهيد مطهّرى كه مطرح می‌شد، به گوش بعضى ناآشنا می‌آمد. حرفهاى شهيد مطهّرى، حرفهاى دين بود؛ حرفهاى قرآن بود؛ حرفهاى اسلامى بود؛ اما بسيارى از كسانى كه با دين و قرآن و اسلام هم سر و كار داشتند، با آن حرفها آشنايى نداشتند! در همه‌ى زمانها اين امكان براى متفكّران آگاه، قرآن‌شناسان، حديث‌شناسان، آشنايان با شيوهى استنباط از قرآن و حديث، آشنايان با معارف اسلامى و مطالبى كه در قرآن و در حديث اسلامى و در سنّت اسلامى هست، وجود دارد كه اگر به نياز زمانه آشنا باشند، سؤال زمانه را بدانند، درخواست بشريّت را بدانند، می‌توانند سخن روز را از معارف اسلامى بيرون بياورند. حرف نو هميشه وجود دارد؛ توليد فكر، توليد انديشه‌ى راهنما و راهگشا براى بشريّت.»[12]

      درجایی دیگر این موضوع را اینگونه یادآور می‌شوند: «در تعاليم اميرالمؤمنين در نهج‌البلاغه، همه‌ى اينها وجود دارد …… اينها كه تغييرپذير نيست. درس اميرالمؤمنين در نهج‌البلاغه ناظر به اين چيزهاست. اين اصالتها و اين ثوابتِ حيات بشرى در طول تاريخ را اميرالمؤمنين بيان مى‌كند؛ ما آنها را مى‌خواهيم.»[13]

     از آنجا که متأسفانه هم اکنون بسیاری از افراد خودباخته در قشر تحصیلکرده و حتی اندیشمندان و صاحبنظران کشور کاملاً تحت تأثیر نظرات و دیدگاههای غربی و شرقی قرار دارند، لذا رهبر معظم انقلاب، ضمن نفی دموکراسی با مفهوم غربی، به این شکل ضرورت توجه به مفاهیم و مبانی اسلامی را مورد تأکید قرار می‌دهند: «اگر ما مي‌گوئيم آزادى، مقصودمان همان حرفهائى نيست كه آنها ميگويند؛ همان دموكراسىِ دروغين، من با قاطعيت عرض مي‌كنم، دموكراسى‌اى كه امروز در غرب رائج است – حالا يك جاهائى استثناء است – عمدتاً اين دموكراسى دروغين است، واقعى نيست. پس منظور ما مفاهيمى است برگرفته‌ى از منطق اسلام و قرآن و آنچه كه در معارف اسلامى است.»[14]

     ایشان در پاسخ به سوأل یکی از دانشجویان حاضر در یکی از سخنرانی‌هایشان، در مورد چگونگی آگاهی از نظرات و دیدگاههای حضرت امام(ره) در مورد مسائل مربوط به اسلام و انقلاب اسلامی، دانشجویان را به مطالعه و بررسی بیانات مکتوب ایشان دعوت نموده و می‌افزایند: «مجموع اين حرفها، نظر امام است ….. واقعاً گروه‌هاى كارى در زمينه‌هاى مختلف، نظر امام را استنباط كنند، از گفته‌هاى امام به دست بياورند.»[15]

     همانگونه که توضیح داده شد، مجموع بیانات فوق مؤید این نکته است، «مکتب فرآیند» ادامه همان مسیری است که حضرت امام(ره) در قالب انقلاب اسلامی ترسیم نموده و مردم پیوسته با حضور در صحنه‌های مختلف، به دفاع و حمایت از دستاوردهای آن در برابر دشمنان پرداخته‌اند.

احمدرضا هدایتی

کارشناس ارشد مدیریت

10/10/92