در دنیای پرتلاطم و پیچیده امروز که برخی از افراد وقیحانه در مسیر شیطان گام برمی دارند و قوانین و مقررات و بسیاری از ارزش های اجتماعی نزد برخی از خانواده ها رنگ باخته اند، هیچ کشوری حتی پیشرفته ترین کشورها نمی توانند به طور مطلق داعیه مصونیت از بروز جرم و خطا یا نقص و اشتباه در روش اداره حکومت را داشته باشند، اما میزان نقص و اشتباه و جرم و خطا در هر نظام حکومتی، متناسب با اهمیت و اولویت موضوعات و کیفیت و کمیت اقدامات صورت گرفته در مورد آنها، با شدت و ضعف همراه است.
بدیهی است عوامل مختلفی در کاهش مشکلات رایج در فرآیند اداره امور حکومت ها مانند؛ تخلفات و جرائم اجتماعی و سازمانی موثرند که از قوانین و مقررات، راهبردها و برنامه ها، سیستم ها و روش ها، شایسته سالاری، آموزش، ابزار و امکانات، فرهنگ و رفتار سازمانی و همچنین کنترل و نظارت به عنوان مهمترین این عوامل نام برده می شود، اما قطعا در بین این موارد، کنترل و نظارت از اهمیت ویژه و جایگاه برتری برخورداراست، زیرا از این طریق است که امکان شناسایی و رفع گلوگاه ها و کشف و شناسایی نقاط ضعف و قوت و در مجموع آسیب پذیری های سازمان فراهم می گردد.
از همین روست که بسیاری از کشورها و به تبع آن، سازمان ها ترجیح می دهند به جای صرف هزینه های کلان برای مقابله و برخورد با تخلفات و جرائم، با اولویت به پیشگیری از طریق کنترل و نظارت، مخاطرات و مشکلات احتمالی در نظام اداری، سازمانی و یا اجتماعی را کاهش داده و رضایتمندی بیشتری را در مخاطبان، مشتریان، خدمات گیرندگان و عموم آحاد جامعه ایجاد نمایند.
متاسفانه این موضوع نکته ای است که به نظر می رسد علی رغم تاکیدها و توصیه های مکرر اسلامی، در نظام اداری کشور ما مورد غفلت قرار گرفته و از کمیت و کیفیت لازم برخوردار نیست و این مسئله نه تنها نگرانی و نارضایتی عمومی را به همراه داشته، بلکه زمینه ترویج و نهادینه سازی فساد اداری و تحمیل هزینه ها و خسارت های بسیار سنگین به دولت و به خصوص مردم را فراهم نموده است.
همانگونه که اشاره شد، این کم توجهی در حالی صورت می گیرد که در آیات و روایات اسلامی بارها به این موضوع اشاره شده و ائمه معصومين(ع) نيز پيوسته براين مورد، يعني لزوم توجه به مسئله بسیار مهم نظارت و بازرسي به كارگزاران خود تاكيد داشته اند، دراين رابطه امام رضا (ع) مي فرمايد:
« رسول خدا هرگاه لشكري را اعزام مي كردند و فرماندهي، مسئوليت آن را بعهده مي گرفت، يكي از افراد مورد اعتمادش را با او مي فرستاد تا كارهايش را به پيامبر گزارش دهد.»
نامه هاي اميرالموُمنین علی(ع) در نهج البلاغه نيز مويد اين موضوع است كه آن امام همام دائماً خطاب به واليان، استانداران و ساير كارگزاران خود تاكيد براهتمام جدي در مورد نظارت و بازرسي بر امور اداره جامعه داشته اند و درعهدنامه معروف مالك اشتر، اين نكته را اين گونه متذكر مي شوند:
« سپس رسيدگي به كارهايشان و فرستادن ناظران امين و راستگو برايشان را وا مگذار، چرا كه اين نظارت كوشش آنها را در آبـاداني و مـدارا با مـردم و دوري از ستم و مراقبت از ياران افزون مي كند. »
ودر جاي ديگر به مالك اشتر مي فرمايند:
« مراقب كاركنان خود باش، اگر يكي از آنان دست به خيانت آلود و گزارش همه بازرسان آن را تاييد كرد، بايد به آن اكتفا كني.»
آن امام بزرگوار براي اين موضوع اهميت فوق العاده اي قائل بوده و افراد معتمدي را براي نظارت بركار واليان، استانداران و كارگزاران خود مي گماردند و شخصا نيز در هر فرصتي بركار آنان نظارت مي كردند.
براي نمونه هرگاه ايشان لشكري را براي ماموريت مي فرستادند به مردمي كه در مسير عبور اين لشگر قرار داشتند، چنين خبر مي دادند:
« من پشت سر سپاه هستم ، پس شكايت هايي كه داريد به من برسانيد و … »
همچنان كه اشاره شد حضرت علي (ع) بجز نظارت مستقيم از كمك بازرسان و جاسوسان معتمد كه براي اين منظور تعيين مي نمودند، ياري مي جستند و از گزارشات آنان براي نظارت وكنترل بيشتر جامعه استفاده مي كردند، به عنوان مثال؛ زماني كه « شريح ابن الحارث » از جانب امام براي قضاوت انتخاب شده بود، خانه اي به قيمت بالا خريداري نمود كه حضرت بلافاصله پس از اطلاع او را احضار کرده و فرمود:
« درباره تو به من خبر داده اند كه خانه اي به هشتاد دينار خريده اي و سندي براي آن نوشته اي و گواهاني براي آن گرفته اي و … ».
درجاي ديگر هنگامي كه به امام(ع) خبر مي رسد « عثمان ابن حنيف » درمجلس يكي از ثروتمندان شهر شركت كرده، طي نامه اي او را توبيخ نموده و مي فرمايند:
« اي پسر حنيف: به من خبر رسيده است كه مردي از جوانان بصره تو را به سفره اي دعوت كرده و تو به آنجا شتافته اي، در آن ميهماني غذاهاي رنگارنگ و قدح هاي سرشار براي تو آورده شده، گمان نمي كردم مهماني مردي را بپذيري كه نيازمندانشان را به جفا رانده و توانگران را خوانده اند.»
تمامي اين موارد و ده ها مورد مشابه ديگر در نهج البلاغه همگي مؤيد اهميت موضوع نظارت و بازرسي در اسلام و نزد ائمه(ع) است.
بنيانگذار انقلاب اسلامي حضرت امـام (ره) نیز نگراني خود از اين موضوع (یعنی فساد اداری و کم توجهی به موضوع کنترل و نظارت) را در وصيت نامه سياسي الهي شان اين چنين بيان فرمودند:
« از اموري كه اصلاح و تصفيه و مراقبت از آن لازم است قوه اجرائيه است، گاهي ممكن است كه قوانين مترقي و مفيد به حال جامعه از تصويب مجلس بگذرد و شوراي نگهبان آن را تنفيذ كند و وزير مسئول هم ابلاغ نمايد ، لاكن بدست مجريان غير صالح كه افتاد آن را مسخ كنند و برخلاف مقررات ، يا با كاغذ بازي ها، با پيچ و خمها كه به آن عادت كرده اند، يا عمداً براي نگران نمودن مردم عمل كنند، كه بتدريج و مسامحه غائله ايجاد مي كند ».
به این ترتیب مشخص است که، تنها وضع قانون یا حتی برگزاری جلساتی مانند جلسات شورای عالی نظارت كفايت نمي كند، بلكه بازرسي بايد در تمام دستگاه هاي دولتي و حتي غير دولتي و درتمام ابعاد و زمينه هاي كاري بصورت کاملا حرفه ای، علمی؛ عملي و مستمر و توام با برخوردهاي مناسب و جدي با عوامل نقص قانون، انجام شود، همچانكه حضرت امام(ره) فرمودند:
« بايد به كمال دقت كساني كه در راس هستند، اشخاص ناظر بفرستند، همه جا را در نظر بگيرند.»
ايشان حتي در يكي از سخنراني هايشان خطاب به نيروهاي مسلح، مسئولين را به نظارت بركار خودشان دعودت نمودند و فرمودند:
« بايد خودتان مراقبت از خودتان بكنيد و وادار كنيد كساني از شما مراقبت كنند.»
مقام معظم رهبري (دامه) نيز دراين رابطه در يكي از سخنراني هاي خود فرمودند:
« گاهي اوقات يك فرد معمولي نامطلوب در يك دستگاه مانع از اجراي سياست قطعي و ابلاغ شده آن دستگاه مي شود و حل اينگونه مسائل فقط در گرو نظارت شما بر دستگاه اداري تحت مديريت تان است …… يك مدير خوب كسي است كه اگر وقت خودش را تقسيم كند نيمي از آن را در امر نظارت صرف كند و بقيه را در امور ديگر، شما بايد به گزارش هايي كه از كاركنان دستگاه اداري به دستتان مي رسد ترتيب اثر بدهيد و هر مدير ضمن اين كه بايد مجموعه تحت مديريت خود را حمايت كند به گزارشات واصله در مورد كاركنانش اهميت بدهد، و با تخلفات بطور جدي برخورد كند دراين صورت ديگر نيازي به دستور العملهاي زايد اداري نخواهد بود.»
ايشان در ديدار مورخ 5/6/80 با اعضاي هيئت دولت نيز فرمودند:
« عامل مؤثر ديگر دركارآمدي، زير نظر داشتن دائمي مديران است. از مجموعه مديران ارشدتان گزارش بخواهيد و به گزارش ها صددرصد اعتماد نكنيد، لازم نيست ابراز بي اعتمادي كنيد اما در دلتان جايي براي بي اعتمادي بگذاريد، چون باز هم تجربه به ما مي گويد كه بسياري از گزارش ها با واقعيت تطبيق نمي كند. دستگاه بازرسي را از نزديكترين ها انتخاب كنيد. بايد نزديكترين آدم ها، خاطر جمع و صميمي، را براي كار بازرسي گذاشت تا انسان ببيند چه دارد مي گذرد، يعني غير از گزارشي كه از طريق معمول مي آيد ، اطلاع ديگري هم وجود داشته باشد.»
اینک با گذشت بیش از سه دهه از حیات پر افتخار انقلاب اسلامی، ناهنجاری های اجتماعی موجود در برخی از بخش ها، نشان می دهد که دغدغه های حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری (دامه)، در این زمینه کاملا بجا و درست بوده و لذا روسای محترم سه قوه و به ویژه رئیس جمهور محترم نیز باید باور کنند که کم توجهی به این موضوع مهم، گسترش فساد اداری و نگرانی و نارضایتی شدید مردم را در پی داشته و تداوم آن می تواند اداره امور جامعه را با بحران های جدی مواجه و تمام دستاوردهای ارزشمند انقلاب اسلامی و زحمات مسئولین ارزشی و خدمتگذار را تحت الشعاع قرار دهد.
به همین دلیل و با عنایت به تاکیدات و توصیه های متعدد اسلامی پیشنهاد می شود، برای مدیریت بهینه بر اوضاع و برون رفت از بحران های احتمالی، ترتیبی اتخاذ گردد تا با کمک متخصصین و صاحبنظران این حوزه، کار بازنگری، به روز نمودن و تقویت و توسعه سیستم نظارتی به عنوان مهمترین نیاز کشور، در اسرع وقت در دستور کار قرار گرفته و قبل از آنکه فرصت ها از کف برود، برای این موضوع و مقابله با تخلفات و جرائم اجتماعی و اداری که همچون اختاپوسی خون آشام به جان مردم افتاده، چاره ای اندیشیده شود.
قطعا تحقق این هدف، مستلزم یک نگاه همه جانبه و همچنین تشدید قوانین و به روز نمودن ضوابط بوده و اجرای اصولی آن، رضایت مندی و حمایت قاطعانه آحاد جامعه را به همراه خواهد داشت، در عین حال باید توجه داشته باشیم که اگرچه اجرای این طرح نیازمند امکانات و منابع جدید است، اما توسعه و تقویت سیستم نظارتی الزاما در گرو گسترش بخش اداری نیست و با ضابطه گذاری مناسب این امکان وجود خواهد داشت تا شرایط استفاده از سایر ظرفیت ها از جمله؛ توان بخش خصوصی یا حتی بازنشستگان متعهد و واجد شرایط نیز فراهم گردد.
بدیهی است که قبل از هر اقدامی، اعزام مخفیانه افراد مطمئن و یا حتی حضور سرزده و غیر رسمی مسئولین محترم در مراکز اداری، قضایی و سایر مراکز و یا همراهی با مردم در جریان تعاملات اجتماعی و ترددهای روزانه به صورت ناشناس، به راحتی می تواند واقعیت موضوع و عمق بحران را نشان داده و شرایط را برای تصمیم گیری تسهیل نماید.
در اين زمينه چند مقاله (مشروح) ديگر نيز در اين سايت وجود دارد.
احمد رضا هدایتی
1/8/91
