نخبه پروری و الزامات استفاده بهینه از ظرفیتهای فکری و ذهنی نخبگان

بخش اول

مقدمه :

     اگر چه نگاه به منابع و نيروي انساني بعنوان مهمترين سرمايه هر سازمان، به يك شعاري كليشه اي از سوي مديران تبديل شده است. اما بايد پذيرفت كه اين موضوع بخصوص در مورد افراد نخبه و تأثير گذار، يك واقعيت انكار ناپذير است. دانشمندان و نخبگان علمی علي رغم تفاوتهايي كه ممکن است در سن و جنس و نژاد داشته باشند، در يك نكته با هم مشترك هستند و آن نكته چيزي نيست جز رها شدن از گذشته و انديشيدن به آينده، شاید آنان از روش خاصي پيروي نكنند و جهاد علمی در مورد آنان، تابع روش خاص خودشان باشد، اما درعين حال منطقي مي انديشند و با اطمینان به سوی هدفهای بزرگ حركت مي كنند .

     نخبگان اين توان را دارند كه افراد هوشمند را نيز كشف و جذب نموده و از توانائيهاي آنها بالاترين بهره مندي را عايد سازمان خود نموده و جامعه را در مسیر خودکفایی و استقلال به جوشش و حرکت درآورند و اين درحاليست كه معمولاً اكثر سازمان ها از اين فرصت استثنايي به درستي استفاده نمي كنند و با عملكرد نا مناسب باعث به هدر رفتن فرصتها و مانع از شکوفایی استعدادهاي درون سازماني مي شوند.

     پس از انقلاب شکوهمند اسلامی و به دنبال آغاز توطئه های خرد کلان متعدد بر علیه نظام نوپای اسلامی و با بروز جنگ تحمیلی و اعمال تحریمهای ناجوانمردانه از سوی دشمنان این مرز و بوم، در کنار خسارتهای مادی فراوانی که این بحرانها به همراه داشتند، در عین حال حضور خالصانه مردم در صحنه دفاع از انقلاب اسلامی و مقاومت سرسختانه رزمندگان دلیر ایران اسلامی در برابر دشمن، پیامدهای مثبتی را نیز برای کشور به ارمغان آورد که تبدیل تهدید تحریم و جنگ به فرصتی برای شکوفایی استعدادها و خلاقیتها و برداشتن اولین گامها در جهت عملی ساختن ابتکارات و خلاقیتها با اتکاء به نبوغ مسلمان ایرانی از جمله این دستاوردها محسوب می شود .

 جایگاه نخبه پروری در کشور:

     اگرچه رویکرد جدید بسیار کارساز و اثربخش بود، اما بعلت درگیری تمامی ارکان اداری و اجرایی کشور در جنگ، این نهضت ارزشمند نتوانست همه عرصه ها را تحت پوشش خود قرار داده و یک روند برنامه ریزی شده و فراگیر را در دیگر موضوعات برقرار نماید و همین مسئله سبب شد تا لطمات فراوانی بر توان علمی کشور در سایر عرصه ها وارد شود. به همین دلیل این نکته يعني استفاده صحیح از ظرفیتهای فکری نخبگان در جهت اعتلای علمی کشور و رفع عقب ماندگیها در ابعاد مختلف، بلافاصله پس از پایان دفاع مقدس از سوی حضرت امام (ره) مورد تاکید مجدد قرار گرفته و در تاریخ 11/7/67 در مورد اهمیت و ضرورت آن فرمودند:

     «مهمترین عامل در کسب خودکفایی و بازسازی، توسعه مراکز علمی و تحقیقاتی و تمرکز و هدایت امکانات و تشویق کامل و همه جانبه مخترعین و مکتشفین و نیروهای متعهد و متخصصی است که شهامت مبارزه با جهل را دارند واز لاک نگرش انحصاری علم به غرب و شرق درآمده و نشان داده اند که می توانند کشور را روی پای خود نگه دارند.انشا الله این استعدادها در پیچ وخم کوچه های اداره ها خسته وناتوان نشوند».

     مقام معظم رهبری نیز از همان اوایل قبول مسئولیت رهبری مکررا بر ضرورت توجه به این نکته تاکید داشته اند، بطوریکه در تاریح 19/4/68 در جمع کارکنان یکی از نهادهای انقلابی، با اشاره به ویژگیهای منحصر بفرد نهفته در وجود افراد فرمودند :

     « نیروهایی که علم ابتکار و تجربه و اخلاص و شوق و نشاط و امید دارند، این سرمایه عظیمی است. اگر ما توانستیم از این سرمایه خوب استفاده کنیم، پیش خدای متعال سر بلند خواهیم بود، والا هیچ عذری نزد او نخواهیم داشت ».

     عمومیت بخشیدن به نخبه پروري و نوآوری که پس از فرمان حضرت امام (ره) بعد از جنگ تحمیلی حیاتی نو یافته بود، در سالهای اخیر با طرح هوشمندانه موضوع نهضت نرم افزاري و متعاقب آن بیان ضرورت تهيه نقشه جامع علمي كشور از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه ای (دامه) و تاکید ایشان بر لزوم هدفمند نمودن و سرعت بخشیدن به حرکت علمی کشور در بخشهای مختلف، این مسئله به يك دغدغه جدی برای مسئولین ذیربط تبديل و مجددا روند رو به رشد بخش علمي کشور، شتاب خوبی بخود گرفته است.

     در این رابطه آمارهای سنوات قبل که سالهای آغازین احیاء مجدد این حرکت عظیم بشمار می رود، حاکی از رویدادهای تلخی است که در صورت تداوم آن می توانست، آینده علمی کشور را نسبت به سایر کشورهای منطقه و جهان، در وضعیت بسیار بدی قرار دهد .

     برای مثال آمار ها نشان می دهد که: « در سال 78 بطور متوسط هر روز 15 کارشناس ارشد و 3/2 نفر دارای مدرک دکترا از کشور خارج شده اند.

     همچنین بیش از 12% از مجموع 4200 نـــفر دانشجوی بورسیه ای که بین سالهای 64 تا 72 برای ادامه تحصیل به خارج از کشور اعزام شده اند، هنوز باز نگشته اند.

     در مورد اعضای هیئات علمی دانشگاهها نیز وضعیت بگونه ای بوده که از سال 1369 تا 1377 از مجموع 28 دانشگاه و موسسه آموزش عالی، 151 عضو هیئت علمی به عناوین مختلف شامل: ماموریت تحصیلی 63%، بهره گیری از فرصتهای مطالعاتی8% و مرخصی بدون حقوق 29% از کشور خارج شده اند.

     بر اساس گزارش خبرگزاری مهر تا سال 1383 از مجموع 240 مدال آور المپیادهای علمی کشور 120 تن آنها از کشور خارج و 90 نفر آنها مقیم آمریکا شده اند .

     همچنین بررسی کمیسیون مشورتی شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال 1380 حکایت از آن دارد، که بر پایه آمارهای سرشماری سال 1990 در آمریکا، نزدیک 220 هزار نفر خود را ایرانی تبار معرفی کرده اند که از این تعداد حدود 77% آنها دارای تحصیلات دانشگاهی هستند، ضمن اینکه بر اساس اطلاعات منتشره دارایی 600 نفر از ایرانیان مقیم آمریکا از کـــل بودجه کشور در یکسال بیشتر بوده است. البته بر اساس آمار سازمان ملل متحد، این آمار حدود 240 هزار نفر دارای تحصیلات دانشگاهی است که 1826 نفر آنها بعنوان عضو تمام وقت هیئتهای علمی در دانشگاههای این کشور شاغلند .

     زیان مالی مهاجرت نخبگان و به اصطلاح فرار مغزها از کشور، تا سال 83 حدود 38 میلیارد دلار برآورد شده، در حالیکه درآمد سالانه نفت در شرایط مطلوب، در همان سالها حدود نیمی از این مبلغ بود. متقابلا این روند برای کشوری مانند آمریکا ده میلیارد و پانصد میلیون دلار صرفه جویی فقط در هزینه های آموزشی به همراه داشته است.

     مجموع این اطلاعات نشان می دهد که ایران از نظر شمار مهاجران، در طبقه نیروی کار ماهر و متخصص، جزء ده کشور اول جهان قرار دارد، بطوریکه در سالهای 1997، 1998 و1999 با یک سیر سعودی بترتیب جایگاههای هفتم، ششم و پنجم را بخود اختصاص داده است ». *

     اگرچه اقدامات مذکور بخصوص در چند سال گذشته، بیانگر مضاعف شدن تلاشها برای جلوگیری از این روند و کسب دستاوردهای علمی بزرگ و موفقيتهاي چشمگير در اين زمينه می باشد، اما هنوز حلقه هاي مفقوده متعددی در مسير دستيابي نخبگان و دانشمندان ایرانی به اهداف تعريف شده وجود دارد كه در بسیاری از موارد مانع از منتفع شدن کشور از نتایج عملی و آثار مثبت و کاربردی اين حركت عظيم ملي، در بخشهای مختلف شده است.

     اين وضعيت باعث شده تا امروز سؤالات زيادي مانند آنچه در ذيل به آن اشاره خواهد شد در ذهن نخبگان و متخصصين کشور شكل بگيرد:

1- آيا نخبگان براي عملی نمودن ایده ها و طرحهاي مبتکرانه و نوین خود، تا آخرين مرحله و در تمام موضوعات علمی از حمايتهاي مادي و معنوي لازم برخوردار خواهند بود؟

2- آيا مرجع مشخص و صاحب صلاحيتي براي بررسي، ارزيابي و اظهار نظر علمي و تخصصي در مورد طرحها، ايده ها، ابتكارات، اختراعات و خلاقيتها در کشور وجود دارد؟

3- آيا در صورت تاييد طرحها و ايده هاي نو، سازوکار لازم براي ایجاد تعامل بین نخبگان و مراکز تولیدی برای عملياتي و اجرایی شدن يا بهره برداری از حاصل کار آنها در كشور پیش بینی شده است ؟

4- آيا تضمين هاي لازم براي جلوگيري از كپي رايت غير قانوني طرحها، اختراعات و ابداعات، به معناي واقعي و قابل اجرا، در كشور وجود دارد؟

5- آيا ابزار، منابع، امكانات و فرصت هاي لازم براي تحقق انتظارات، و كاربردي شدن ايده هایشان در اختيار آنان قرار خواهد گرفت و بعبارت ديگر آيا چنين سازوكاري در كشور ايجاد شده است؟

6- آيا معيارها و مكانيزم هاي ارزيابي عملكرد وشناسايي استعدادها به درستي طراحي و تعريف شده است؟

7- آيا مدیران سازمانهاي ذيربط براي كارها، طرح ها و ايده هاي افراد، در حد شايسته ارزش قائل شده وآنهارا مورد توجه قرار داده و امكان عملياتي شدن آنها را فراهم نموده اند؟

8- آيا واقعاً همه مديران ذيربط از درك و فهم و آمادگي لازم براي استفاده از خلاقيتها و نوآوريها در جهت ايجاد تحول منطقي، نظامند و علمي در عرصه هاي مورد نظر، برخوردار هستند؟

9- آيا نخبگان مي توانند در مسير پــر پيچ و خــم مراحل اداري، در كوتاهترين زمان ممكن و قبل از آنكه، نابغه اي ديگر و دركشوري ديگر طرح مشابه اي ارائه دهد، طرحها، ابتکارات و اختراعاتشان را بنام كشور خود ثبت و به مرحله تولید وبهره برداری برسانند ؟

10- آيا براي ثبت و اخذ رسميت بين المللي طرحها، بايد همچنان نيازمند تاييد كشورهاي خارجي باشيم و اصولا چرا نبايد كشور ما بعنوان يكي از مراجع جهاني صدور تاييديه دستاوردهاي علمي، عمل نمايد؟

11- آیا حمایت برای رسیدن به مرحله تولید و بهره برداری از خلاقیتها، شامل همه مراحل و فرآیندها می شود یا قرار است در برخی از موضوعات فقط به افتخار کشف، اختراع، ابتکار و طراحی آن اکتفا کنیم.

12- آیا سازمانی وجو دارد که با اولویت گذاری نیازها، تلاشها را در مسیری هدفمند هدایت نماید؟

     طرح اين سوالات و شايد دهها سوال ديگر در اين زمينه، همگي حكايت از آن دارد كه متاسفانه علي رغم تمام تلاشهاي صورت گرفته براي اعتلاي علمي كشور و برخورداري از ظرفيتها و استعدادهاي فراوان موجود در جامعه، هنوز شرايط لازم براي استفاده بهينه و كامل از اين فرصت بالقوه فراهم نشده است و نگرانيها، كاستيها و موانع فراواني براي دستيابي به اهداف سند چشم انداز بيست ساله كشور وجود دارد كه چنانچه مورد غفلت قرار گيرد، اقدامات صرفا شکل صوری و تشریفاتی بخود گرفته و نتايج مورد انتظار در اين عرصه، بطور كامل محقق نخواهد شد، در حالیکه بنیانگذار انقلاب حضرت امام خمینی (ره) نیز در تاریخ 6/10/59 شاید با نگرانی از همیین موضوع بود که فرمودند: « دنیا باید با علم و با علم جهت دار اداره شود» .

     اگر چه اقدامات حمایتی در سالهای اخیر در حد قابل ملاحضه ای توسعه یافته، اما متاسفانه هنوز وضعیت بگونه ای است که بسیاری از اقدامات در این زمینه، در حد انجام مراحل اولیه یعنی طرح موضوع، طراحی، تولید آزمایشگاهی و یا حداکثر ساخت نمونه متوقف و هرگز در داخل کشور به مرحله بهره برداری نمی رسد، در حالیکه صاحبان این طرحها و نتیجه تلاش آنها، بلافاصله از سوی شرکتهای خارجی مورد استقبال و حمایت قرار گرفته و نتایج کارشان که سرمایه ملی کشور محسوب می شود، در نهایت عاید بیگانگان شده و بعضا حتی منجر به مهاجرت خود آنان به خارج از کشور نیز می گردد.

     طبیعی است بخشی از این نابسامانیها ناشی از فراهم نبودن بسترهای لازم برای فعالیتهای علمی و بخشی نیز ناشی از عدم حمایت کافی و شایسته و یا کــم توجهی مسئولین به مــولفه های برانگیزاننده در ایـن زمینه می باشد، بعنوان مثال امروز این سوال برای بسياري از فعالان و علاقمندان به عرصه نوآوري و خلاقیت مطرح است که چرا در کشوری مانند ایران اسلامی که شرایط جهان سومی را پشت سر گذاشته و با عزمی راسخ در ردیف کشورهای در حال توسعه قرار گرفته، هنوز نخبگان مدال آور علمي كشور، متناسب با شان و جايگاه علم در ایران و اسلام، مــورد تشويق و تقدير قرار نمی گیرند و حداقل همسطح ورزشكاران به آنها بها داده نمی شود؟

     چرا برای تشویق یک مدال آور علمی که نتایج کارش پايدار، غرور آفرين، برتري ساز و متضمن توسعه كشور در ابعاد مختلف و بعضا مزایای آن فراگیر مي باشد و به تعبیر اخیر مقام معظم رهبری (دامه) باعث کسب قدرت در عرصه بین المللی می گردد، به تشویقات جزئی که حتی گاهی جبران هزینه های طرحش را نمی کند اکتفا می کنند؟ در حاليكه کسب مقامهای ورزشی در مقایسه با افتخارات علمی، اولا در گروهی از رشته ها مانند فوتبال که برخي از موفقيتها آن با اتكا به بازيكنان خارجي صورت مي گيرد، نمي تواند، چندان افتخار آميز بشمار آيد و ثانيا دستاوردهاي ورزشي صرفا جنبه سرگرمي داشته وآثار آن تقريبا مقطعي و زود گذر است.

 الزامات موفقیت در این زمینه :

     در هرحال بنظر می رسد برای گذر از این وضعیت و دستیابی به موقعیت مطلوب و مــورد نظر، تنها ایده پردازی و ارائه طرحها و خلق ابتکارات جدید و ثبت مقاله در مجلات خارجی کفایت نمی کند و برای فراگیر نمودن و منتفع ساختن کشور از مزایای دستاوردهای ناشی از تلاش دانشمندان و نخبگان کشورمان، باید به الزامات کار بیش از پیش بیندیشیم و تمام شرایط لازم را برای تحقق کامل و بدون نقص اهداف مورد نظر فراهم نماییم، شرایطی که کسب جایگاه برتر علمی در منطقه و جهان مستلزم تامین و عملی شدن آنها می باشد، ازجمله:

1- نهادینه سازی فرهنگ نخبه شناسی، نخبه پروری و حمایت و بهره گیری از توانمندیهای فکری و ذهنی نخبگان از سوی مدیران در بخشهای مختلف دولتی و غیر دولتی .

2- طراحی و ایجاد سازوکار لازم و همچنین تعیین متولی مشخص برای بررسی، ارزیابی، در صورت لزوم آزمایش و در نهایت اظهار نظر علمی و تخصصی در مورد ویژگیها و قابلیتهای کیفی و کمی، کاربردی، امکان تولید انبوه، امکان اجرا و سایر پارامترهای مورد نظر در موضوعات و رشته های مختلف .

3- فرهنگ سازی و ایجاد شرایط لازم برای تقویت و توسعه ارتباط مراکز تولیدی و خدماتی، اعم از دولتی و غیر دولتی با دانشگاهها و سایر مرکز علمی، تحقیقاتی و پژوهشی، در جهت بومی سازی و ارتقاء کمی و کیفی محصولات و خدمات آنها با استفاده از دستاوردهای علمی دانشمندان، نخبگان و ایده پردازان کشور .

4- تبلیغ، ترغیب و جلب حمایت مراکز تولیدی و خدماتی برای اطمینان به یافته های علمی نخبگان و دانشمندان ایرانی و ریسک پذیری و استفاده از دستاوردهای آنان، در جهت نوآوری و فراهم نمودن امکان حضور فعالتر در عرصه رقابتهای جهانی و حتی داخلی .

5- بررسی علت و رفع حلقه مفقوده ای که مانع از پیوند دستاوردهای علمی با بخش تولید و کاربردی و عملیاتی شدن آنها در کشور شده است .

6- ایجاد و ارتقاء انگیزها برای تسریع در روند فعالیتهای علمی و برتری دادن و یا حداقل ایجاد همطرازی در تشویق و حمایت از مدال آوران نخبه کشور نسبت به ورزشکاران .

7- ایجاد کارگاه و آزمایشگاههای فنی در قالب شهرکهای فناوری یا مجتمع های علمی و همچنین ملزم نمودن اینگونه مراکز و نیز سایر مراکز علمی، پژوهشی و دانشگاهی در بخش دولتی و حتی خصوصی، برای همکاری فنی و علمی با نخبگان و در صورت لزوم تامین بودجه و ابزار و مواد اولیه برای اجرای طرحهای پیشنهادی.

     برای این منظور می توان ضمن ایجاد جایگاه ( باکس ) ویژه در ساختار تشکیلاتی مراکز مذکور، درصد مشخصی از امکانات و درآمد آنها را به همکاری با نخبگان اختصاص داد .

8- ارائه تضمینهای لازم برای بهره برداری، تولید انبوه یا خریداری طرحهای تایید شده، توسط دولت و یا حداقل ضابطه مند نمودن صدور فناوریهای کسب شده به خارج از کشور و همچنین حمایت قوی در برخورد با کسانی که قانون منع کپی رایت را در اینگونه موارد رعایت نمی کنند .

9- ایجاد شعب بنیاد نخبگان در سراسر کشور بمنظور انجام حمایتهای اولیه از نخبگان و محققین و فراهم نمودن شرایط لازم برای ایجاد ارتباط آنان با مراجع ذیربط و ذینفع و جلب حمایت و همکاری در جهت طی مراحل علمی و اداری و سایر امور مشابه.

     بدیهی است با توجه به تشدید رقابتهای جهانی و بخصوص منطقه ای در این عرصه، سرعت عمل در این زمینه بسیار ضروری بوده و از اهمیت فوق العاده ای برخوردار می باشد و در صورت اعمال مدیریت صحیح می تواند در حد قابل توجهی، زیانهای ناشی از کندی کار در گذشته را نیز جبران نماید .

      تجارب سایر کشورها نیز بیانگر این موضوع است که بومی سازی علوم و کسب موفقیت تا حد بهره برداری فراگیر و تولید انبوه محصولات علمی، مستلزم اتکاء و اعتماد به دانشمندان و نخبگان کشور است. همچنان که ژاپنیها در آغاز برنامه استراتژیک خود برای توسعه، واردات اکثر محصولات خارجی را بطور کامل ممنوع نموده و چینی ها نیز اعلام کردند هر محصول را فقط یکبار وارد کشور می کنیم و برای تامین نیاز کشور در مراحل بعد، خودمان آن محصول را تولید می کنیم و بدیهی است که اتخاذ اینگونه سیاستها و استفاده از سایر روشهای مشابه، نقش موثری در موفقیت آنها داشته است .

در این راستا اگرچه تولید علم در جمهوری اسلامی نیز از جایگاه و اهمیت بالایی برخوردار است، اما این مقدار کافی نبوده و برای تبدیل دانش و یافته های علمی و پژوهشی دانشمندان و نخبگان به محصولات کاربردی و بومی و تحقق سند چشم انداز توسعه کشور، قطعا در گام بعد باید اطمینان به نخبگان و دانشمندان ایرانی و پس از آن استفاده فراگیر و تولید انبوه دستاوردهای علمی و پژوهشی آنها را نیز کاملا مورد توجه قرار داده و مهم تلقی نمود و به عبارت دیگر موفقیت در این زمینه را باید در کاربردی کردن و به تولید رساندن این دستاوردها جستجو نماییم.

بخش دوم

آثار و مزایای نخبه پروری

     نخبگان و فرهیختگان با سم مهلک سیاه نمایی و نا امید سازی که تبلیغات دشمنان در جامعه می پراکند، مبارزه کنند و راه روشن آینده را برای ملت تبیین نمایند. مقام معظم رهبری در دیدار با نخبگان استان فارس در اردیبهشت ماه سالجاری

     قبلا اشاره شد که نگاه به منابع و نيروي انساني بعنوان مهمتريـــن سرمايه هر سازمان، به يك شعار كليشه اي از سوي مديران تبديل شده است و واقعیت اینستکه متاسفانه هنوز شرایط کافی و کامل برای استفاده بهینه از این ظرفیت بالقوه موجود در این بخش، در کشور ایجاد نشده است، در حالیکه تحقق کامل این راهبرد یعنی توسعه و تقویت خلاقیت، نوآوری و شکوفایی مشروط به بسترسازی و نهادینه نمودن فرهنگ نخبه پروری و مهمتر از آن فرهنگ استفاده از این ظرفیت می باشد، در عین حال این سوالات نیز مطرح است که اصولا به چه کسانی نخبه گفته می شود ؟ معيار هاي شناسايي و سنجش نخبگان كدام است؟ آيا مي توان گفت افراد خلاق همان افراد نخبه هستند؟ آيا نخبگان قابل گروه بندي هستند؟

  نخبه كيست؟

     فرهنگ معين در لغت، نخبه را برگزيده معرفي كرده است، اما آيا مي شود به هر برگزيده اي نخبه گفت؟

     بديهي است برگزيدگان بايد داراي شاخصه ها يا ويژگي هايي باشند كه آنها را از ديگران متمايز مي سازد، اما نكته مهم ديگر اين است كه اين شاخصه ها الزاماً بايد مثبت و مفيد باشد و لذا نمي تواند شامل عوامل و ويژگي هاي منفي و نقاط ضعف افراد باشد، بنابراين افراد نخبه كساني هستند كه در موضوع مورد نظر داراي امتيازات و خصوصيات برتري ساز باشند.

 خلاقيت و نوآوري:

     با استناد به تعاريف موجود خلاقيت يعني ارائه ايده و انديشه نو، بوجود آوردن يك نگاه جديد يا تلاش براي يك تغيير هدفدار، توانايي تجسم ، بكارگيري توانائيهاي ذهني، تركيب ايده ها در يك روش منحضر بفرد و آفريدن و بوجود آوردن و نوآوري يعني اجرايي نمودن خلاقيت ها.

 انواع نخبگي:

     امروزه پس از ذكر عنوان نخبه، آنچه بلافاصله در ذهن اكثر افراد تداعي مي يابد، فردي است كه داراي ويژگي هاي ممتاز علمي است و از نظر علمي، فكري و قدرت تجزيه و تحليل ذهني و همچنين طراحي در جايگاه برتري نيست به ديگران قراردارد، اگر چه نخبگان علمی یدرستی از اهمیت و جایگاه برتری در جامعه برخوردارند، اما چنانچه با نگاه به سایر ارزش هاي اجتماعي و از ابعاد ديگر به موضوع پرداخته شود، همانگونه مقام معظم رهبری نیز در اردیبهشت ماه سالجاری در جمع بسیجیان استان فارس به نخبگان تحصیلی، علمی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اشاره کردند، اين امكان وجود دارد كه تعاريف و دسته بندي ديگري هم مانند آنچه در ذیل به آن اشاره خواهد شد، را از نخبگي ارائه نمود.

1- نخبگان علمي: شامل كساني كه داراي مزيت هاي برترعلمي وقدرت ابتكار، نوآوري و خلاقيت فوق العاده در کشف و تولید علوم، طرحها و ایده های جدید بوده و با ارائه نتایج تحقیق و پژوهشهای خود، نقش مؤثري در بهبود و توسعه اهداف مورد نظر در ابعاد و موضوعات مختلف علمی کشور، برعهده داشته اند.

2- نخبگان آموزشي: شامل آن گروه از افراد است كه در عرصه آموزش و ارتقاء كمي و كيفي آن و بویژه در زمينه تحقيق و پژوهشهای آموزشی، فعاليت هاي چشمگير و اثر بخشي را از خود بروز داده اند .

3- نخبگان تحصیلی: شامل آن گروه از دانشجویان و دانش آموزانی است که با اتکا به نبوغ و استعدادهای درونی خود توانسته اند بالاترین سطح از موفقیت تحصیلی را کسب و یا در مسابقات و المپیادهای علمی در داخل یا خارج از کشور در ردیف مدال آوران افتخار آفرین، قرار گیرند.

4- نخبگان اجتماعي : شامل كساني كه نمود عيني و مصداق كامل تعهد به ارزش هاي اجتماعي و انقلابي بوده ودر اين جهت از بذل جان ومال خود دريغ نكرده اند،مانند: جانبازان، آزادگان، خانواده ايثارگران وسایر کسانی که در بهبود وضعیت اجتماعی نقش موثر داشته اند، مانند خیرین مدرسه ساز و … .

5- نخبگان فرهنگي: شامل آن گروه از افرادي است كه توانسته اند با ارائه آثار بدیع و كسب موفقيت و موقعيت برتر ملی یا بین المللی در فعاليت هاي ادبی، هنري، نوشتاري و سایر عرصه های فرهنگی، نقش اساسی در غنای فرهنگی کشور داشته باشند.

6- نخبگان ورزشي: شامل آن گروه از افرادي است كه در ميادين مختلف ورزشي موفق به كسب موفقيت يا موقعيت برتر شده اند.

7- نخبگان سياسي : شامل آن گروه از افراد است كه در عرصه سياست داراي نبوغ واستعداد ويژه و برتر هستند.

8- نخبگان سازماني : شامل كساني است كه تمام كوشش خود را معطوف انجام وظايف نموده و اگر چه ممکن است نقش چنداني در تحولات سازماني نداشته اند اما با در نظر گرفتن وجدان كاري، در طول خدمت خود همواره وظايف محوله را به بهترين و كاملترين شكل ممكن اجرا نموده اند.

البته هر گروه از نخبگان متناسب با هدفگذاریهای صورت گرفته، از جایگاه و موقعیت خاص خود برخوردار بوده و گاهی نیز ممكن است برخي از افراد در دو يا چند موضوع از عناوين فوق، واجد شرايط نخبگي باشند، اما در هر حال اولا هركدام از دسته بندي هاي فوق بايد با کمک کارشناسان بطور دقیق تعريف و تفکیک و ثالثا بر اساس شاخصه های علمی و اصولی، ارزیایی و اولویت گذاری شوند، تا امکان ایجاد تعادل و توازن منطقی برای پرداختن به آنها فراهم شود .

فرایندكشف و شناسايي نخبگان و مسئولیت مدیران در این زمینه :

     شناسایی، کشف و جذب و بکارگیری نخبگان، مستلزم طی فرآیندی است که می تواند سازمانها را در راستای دستيابي به اين هدف یاری نماید، این فرآیند عبارت است از :

1- هدفگذاري و تعيين منظور هاي سازمان از شناسايي نخبگان

2- تعيين شاخصه ها و مولفه های شناسايي و نیز معيارهاي ارزيابي افراد نخبه.

3- كشف و گزينش صحیح افراد واجد شرایط نخبگی و تعيين انتظارات از آنان

4- ايجاد و تقویت انگيزه در نخبگان و فراهم نمودن فرصت برای بروز و ظهور استعدادها

5- بكارگيري افراد نخبه متناسب با استعدادها و علایق آنها

عملكرد نخبگان :

     قبلا نیز اشاره شد که نخبگان از ظرفیتها و توانمندیهای خاصی برخوردارند، که آنها را قادر می سازد تا با شتاب بخشیدن به روند فعالیتهای سازمانی، امکان رقابت در عرصه های مختلف جهانی یا ملی را برای سازمانها فراهم سازند، برای مثال: نوآوري در ذهنيت، نوآوري در عمل، نوآوري در هنجارها و ارزش ها، نوآوري در محتوا و كيفيت و نوآوري در فرآيندها معمولا حاصل کار و از ویژگیهایی محسوب می شود که در وجود افراد خلاق به اشکال مختلف بروز نموده و در عمل مصداق پیدا می کند .

     این نتیجه، با ايده پردازي و كشف موضوع آغاز و با تحقيق پيرامون موضوع، توسعه موضوع، اقدام براي طراحي و معرفي طرح يا ايده و در نهایت عملی نمودن طرح ادامه می یابد .

شرايط رشد و پرورش نخبگان:

     مدیران برای اینکه بتوانند از این فرصت در جهت اهداف سازمان خود بهره ببرند باید، شرایط لازم را برای بروز و شکوفایی این استعدادها فراهم نمایند. این شرایط می تواند شامل اقداماتی مانند: ايجاد سيستم مديريت استعدادها، ايجاد فرصت براي ايده پردازي و عملي نمودن طرح هاي نخبگان، ايجاد سيستم پيشنهادات و یا ايجاد کارگروه يا ستاد نخبگان در سازمان مربوطه متشكل از زيرگروه هاي مختلف باشد.

     بدیهی مدیران نخبه پرور برای اینکار، خود نیز باید تحول گرا و نو انديش و در عین حال نرم خو، انعطاف پذير، نقد پذير، نظامند و قانونگرا بوده و از قابلیتهای ویژه ای مانند: ژرف انديشی، قدرت كادرسازی، توان آينده نگری و دورانديشی، روحيه علمي، قدرت رهبري استعدادها، قدرت تعامل و ارتباط قوي با دیگران، قدرت يكپارچه سازي و پيوند افكار متفاوت، استعدادهاي روانشناسانه و ظرفيت هاي كافي براي گوش كردن برخوردار باشند .

     نکته دیگری که باید در این رابطه مورد توجه قرار گیرد اینستکه نخبگی به قشر، گروه و یا سطح خاصی از سازمان اختصاص ندارد و لذا می توان در هر طیف و سطحی از سازمان، رد پای نخبگان را جستجو و آنها را شناسایی و کشف نمود، به همین منظور و برای کمک به تحقق این هدف، سازمانها می توانند، با توجه به ویژگیهای خاص مدیران نخبه و خصوصیات عمومی نخبگان که در ادامه به آن پرداخته شده، عملیات کشف و شناسایی نخبگان را به راحتی انجام دهند.

الف – ويژگي هاي مديران نخبه:

1- داراي قدرت تمركز فكري روي كارهاي خاص

2- ژرف انديش، آينده نگر و دارای قدرت تخيل و تفكر مطلوب

3- پر جرأت در بيان ايده و داراي روحيه نقادي

4- داراي قدرت تمركز بر روي موضوعات خاص

5- ريسك پذير و بي پروا در پذيرش خطرات احتمالي

6- كنجكاو و علاقمند به مطالب نو و جديد و مطالعه و بومي سازي علوم

7- ايده پرداز و توليد كننده فكر وانديشه جديد

8- دارای گرايش قوي اجتماعي و علاقمند به حل مشكلات اجتماعي

9- دقيق و ريز بين و مصر بر توجه به جزئيات

10- ماجراجو و جسور در عمل و اجرا و پيگير تا به نتيجه رسيدن

11- مسئله ياب و حاضر جواب و داراي اعتماد به نفس

12- سنت شكن و انعطاف پذير و آماده پذیرش شكست احتمالي براي كسب تجربه

13- دارای قدرت اداره افكار متفاوت و علاقمند به كارتيمي و استفاده از نظرات مختلف

14- هوشمندانه انديشيدن و هوشمندانه عمل كردن و تمركز برآينده بجاي گرفتار شدن در گذشته

ب – ويژگي هاي عمومي افراد نخبه:

1- دارای سلامت روحي و رواني و سرشار از احساس پويايي و نشاط و داراي آرامش فكري

2- انعطاف پذير، مثبت انديش، مشتاق و علاقمند و مسئوليت پذير و بیزار از بطالت

3- مبتكر و خلاق و داراي استقلال راي و نظر و توان برنامه ريزي قوی و اثر بخش

4- علاقمند به سادگي در رفتار و در عین حال اولويت به پيچيدگي نسبت به سادگي در کار

5- اميدوار به آينده و داراي اعتماد به نفس و احساس توانمندي براي شروع در هر زمان و شرايط

6- استقبال متعادل و منطقي از امور مادي و رفاهي و بي علاقه به سرگرمي هاي انفعالي

7- داراي قدرت بالاي تصويرسازي ذهني و فعال در انجام كارهاي جديد

8- دقت و حساسيت نسبت به محيط و كنجكاو و علاقمند آزمايش و كسب تجربه

9- پيشقدم در قبول كارهاي مطابق با استعداد شخصي و ترجيح كار به ماديات

10- دارای قدرت ارائه ايده هاي غير عادي و دور از انتظار و متنوع در مورد يك موضوع

ويژگي هاي سازمان نخبه پرور:

     سازمانهای نخبه پرور معمولا از وجود مديران تحول گرا و درعين حال نظامند بهره مند و دارای فعاليت رقابتي سالم، سازنده و فشرده بوده و نقش موثری درفرهنگ سازی سازمانی بر عهده دارند. همچنین اینگونه سازمانها ضمن در اختیار داشتن افراد، با تخصص هاي مختلف، برای كارگروهي وتيمي و مشارکت سازمانی اهمیت ویژه قائلند و برای مدیران آن، هوشمندی افراد نسبت به تجربه و دانش آنها حائز اولویت بیشتری است، زیرا بخوبی می دانند که علم و تجربه افراد متخصص و مجرب بدون برخورداری از ضریب هوشی لازم برای بکارگیری علوم وتجارب کسب شده، نمی تواند کارایی چندانی داشته باشد، در عین حال در اینگونه سازمانها افراد از امنیت شغلی لازم برخوردار و احترام متقابل بین کارکنان برقرار و دسترس به مدیران سهل الوصول است.

عوامل مؤثر در ارتقاء خلاقيت و نوآوري افراد نخبه :

ع     وامل موثر در ارتقاء خلاقیتها و نوآوریها در افراد نخبه در دو گروه کلی شامل: انگيزه هاي بيروني كه از محيط خارجی مانند: محیط کاری، محیط اجتماعی و سایر نهادها مانند: نهاد خانواده به فرد منتقل مي شود و انگيزه هاي دروني كه از درون فرد منشاء مي گيرد، تقسیم می شود و عواملی مانند: توانايي علمي، توانايي عقلي، سبك فكري، انگيزه فردی، ارزش ها واعتقادات دینی و اخلاقی، شخصيت، و سایر عوامل مشابه در رشد و شکوفایی آن تاثیر می گذارند.

     برای آنکه بتوانیم این عوامل را تقویت و قابلیتهای فکری و ذهنی نخبگان را به مرحله عمل و اثربخشی بیشتر منتج نماییم، باید نکات ذیل را به دقت مورد توجه قرار دهیم .

1- استعداديابي و بكارگيري متناسب با ظرفيت ها

2- آموزش و فرهنگ سازي و پرورش استعدادها

3- عدم غفلت از ساده ترين و كم ارزش ترين ايده ها

4- ايجاد رقابت سالم و سازنده بین افراد سازمان در این زمینه

5- ايجاد فرصت براي شكوفايي نخبگان متناسب با استعدادها و علائق فردی و نیاز سازمان

6- استفاده از تكنيك هاي مشاركت مانند:(جلسات هم انديشي،طوفان مغزي،روش حل مسئله، قياس و…)

عوامل بازدارنده خلاقيت در نخبگان :

     برخی از مـــدیران هیچگاه موفق به شناسایی و جذب و یا بکارگیری افراد نخبه و خلاق سازمان خود نمی شوند و بر این تصورند که مجموعه تحت مدیریت آنها فاقد چنین ظرفیتهایی می باشد، در حالیکه معمولا عوامل و موانعی وجود دارند که یا مورد غفلت قرار گرفته و یا مدیر مسئول، فاقد توانایی لازم برای شناخت آن بوده و حتی گاهی ناآگاهانه باعث تشدید آن شده است. برخی از این موارد عبارتند از :

1- برداشت و تصور غیر واقعی و نا درست از مفهوم تحول و اکتفا نمودن به اقدامات ظاهری، غیر علمی، کم اثر و رفرمیک برای ایجاد تحول بدون بهره مندی از ظرفیتهای فکری و ذهنی نخبگان .

2- محدوديت هاي سازماني و نیز بي رغبتي و ناتوانی مديران برای ايجاد تحول در سازمان .

3- عدم بكارگيري افراد در جايگاه (شغل) مناسب و همچنین عدم اعمال تشويقات به موقع و منطقی .

4- سركوب روحيه نوگرايي، ايده پردازي و نقادي در سازمان و برخورد سرد با افراد نخبه و خلاق .

5- بي توجهي مديران به نخبگان و طرح ها و ایده هاي آنان و عدم وجود شرايط مناسب براي شكوفايي استعدادها

6- القاء ناكارآمدي و عدم حمايت كافي و مناسب از طرح ها و ايده ها و عملكردها .

رموز موفقيت مديران در استفاده از توان نخبگان و متخصصين :

     باید به یاد داشته باشیم که انجام هر کاری به هوشمندی نیاز دارد و در هر سازمان، افراد نخبه و هوشمندی وجود دارند که اگرچه ظرفیتهای فکری و ذهنی آنها متفاوت است، اما در صورت کشف و جهت دهی و بکارگیری مناسب می توانند، نقش تاثیر گذاری در فرایند دستیابی به اهداف سازمانی برعهده داشته باشند و لذا باید بپذیریم که موفقیت در این زمینه، هدفی دست نیافتنی و غیر ممکن نیست و با کمی تامل و تفکر و نیز برنامه ریزی مناسب و همچنین بکار بردن شگردها و اصول مربوط و اعمال مدیریتی هوشمندانه، این امکان برای هر مدیر وجود دارد، که سازمان خود را از این امکان بالقوه بهره مند سازد، برای این منظور کافی است که مدیران با رموز کار آشنا و نکات ذیل را مورد توجه قرار دهند :

 1- ايجاد اين باور كه هوشمندي و نخبه بودن امر كميابي نيست و امري است كه به نسبت متفاوت در نهاد همه انسان ها وجود دارد .

2- هيچ كار ساده اي وجود ندارد كه به كارهوشمندانه نياز نداشته باشد، بنا براین فرصت سازي موثرترين تكنيك براي استفاده از هوشمندي افراد است .

3- هر استعدادي نيازمند شناسايي و بكارگيري مناسب است و حمايت بموقع از افكار هوشمنداند، باعث افزايش خلاقيت ها مي شود .

4- موفقيت افراد و بويژه نخبگان در كار، مستلزم هدفگذاري و هدايت صحیح و حسابشده از سوي مدير و مشارکت در راهيابي از سوي افراد است .

5- حس نخبگي اگرچه با ظرفیتها مختلف، اما در همه افراد وجود دارد، بنابر اين همه کارکنان سازمان نيازمند توجه و احترام هستند .

6- موفقيت افراد نخبه و خلاق در هر مجموعه ای، نشانه مديريت و قدرت رهبری صحيح مدیر سازمان برافكار و استفاده مناسب از منابع انساني توسط وی می باشد .

7- داشتن تجربه و دانش اگر چه سرمايه هاي گرانبهايي هستند، اما بدون هوشمندي ارزش چنداني نداشته و نمی توانند چندان اثر بخش باشند .

8- گاهي توجه به كم ارزش ترين ايده ها، مي تواند منشاء پيدايش بزرگترين طرح ها باشد .

9- ارائه راهكارها و روشهاي جديد، بر گرفتار شدن درحل مشكلات گذشته اولويت دارد .

10- در بسياري ازموارد نتيجه گرايي برفرآيند گرايي برتري دارد .

آثار نخبه پروري :

بدیهی است نخبه پروری آثار و پیامدهای مثبت فراوانی را برای سازمانها به ارمغان خواهد آورد، از جمله:

1- گرايش به سمت استاندارد سازي وعلمي شدن فعاليت ها .

2- افزايش كيفيت و كميت و ايجاد تنوع در محصولات يا خدمات توليدي .

3- افزايش تحرك، پويايي، شور و نشاط سازماني و تقویت هميت و تعلق سازماني .

4- ارتقاء انگيزه ها براي تلاش بيشتر و در نتیجه افزایش بهروري سازماني .

5- بهبود و ارتقاء سطح بهداشت روحي و رواني كاركنان .

6- افزايش حس رقابت سالم و سازنده و در عین حال بهبود روابط و تعاملات سازماني .

7- كاهش بروكراسي و افزايش سرعت در انجام امور و نیز كاهش هزينه هاي مادي و معنوي .

8- افزایش امکان رقابت با شرکتها، سازمانها و نهادهای مشابه در داخل و خارج از مرزهای کشور .

 30/2/1387

توضيح: ( در  رابطه با مباحث مربوط به نخبگان و همچنين در مورد نقش بنياد نخبگان، مقالات ديگري نيز در سايت ارائه شده است)

منابع مورد استفاده:

=============================================================

1- صحیفه نور – جلد 3 – مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی – بهمن ماه 1361

2- رهيدن از قانون هاي كهنه – مقاله بدون نام

3- تشكيل يك سازمان مبتكر و خلاق – مقاله بدون نام

4- مشاركت بالا در نوآوري- مقاله بدون نام

5- مديريت خلاقيت – مقاله بدون نام

6- نکات مهم در تغییر و تحول سازمانها – مقاله بدون نام

7- روزنامه کیهان – اردیبهشت ماه 1387

* – موسسه اطلاعات – مجله اطلاعات سیاسی اقتصادی – سال نوزدهم – شماره سوم و چهارم – آذر ماه و دی ماه 1383